Çalakiyên hatîn kirin wihane:

Roja 24’ê Tirmehê êvarê derdora demjimêr 21:00’ande endamên Tîma Mîsîlemê ya Şehîd Nûcan Malatya li ser riyê Gazî ya Amed Farqînê dijî gazînoya leşkerî  bi bombeyên dest hatî çêkirin çalakî kirin. piştî çalakiyê gelek leşker û polîs hatin cihê çalakiyê. Di çalakiya hatî kirin de kuştî û birîndarên dijmin nehat zelal kirin.  

Roja 28’ê Tirmehê li Maraş Onîkîşûbatê depoya A101’ê ku ya AKP’yî û nokeranbû ji aliyê endamên me ve hat şewitandin û îmha kirin.

Jinên ku bûne armanca herî mezin ya dewleta qirker û faşîst ya Tirk û polîtîqayên wan yên metîngeh, hemberî vê tenê bersiva rêxistinkirina parastina cewheriye heye. Di şexsê Denîz Poyrazde û piştî wê êrîşên berdewam dikin, hemberî gelê me awayê sîstematîk ya siyaseta îmha û înkarê ye. Ji holê rakirina qirkirina jinê û êrîşên komkîjiyê yên ser gelê Kurd tenê di riya rêxistinkirina parastina cewherîde derbaz dibe. Ji bo vê di serî de jinên Kurd, hemû gelê me yê Kurd di çerçoveya parastina cewherîde xwerêxistinkirin erkek jiyanî û divê neyê taloq kirine.

Tîma Mîsîlemê Ya Şehîd Nûcan Malatya Ya YPS-JIN

7’ê Tebaxa 2021

Çalakî wiha ne:

-Roja 31’ê Tirmehê li Maraşê depoya Îzomîrê hat şewitandin.

-Roja 1’ê Tebaxê di demjimêrên êvarêde li taxa Konak ya Amed Farqînê dijî Fermandariya Alay ya Jandarma Komandoyê bi bombeyan çalakî hat kirin. Piştî çalakiyê dijmin gelek leşker birine cihê çalakiyê û bi ambulansan kuştî û birîndarên xwe rakirine. Di çalakiya hatî kirinde kuştî û birîndarên dijmin ne hatine zelal kirin.

-Roja 1’ê Tebaxê li navçeya Amed Sûrê makîneyek ya kar ku ya  Rêveberiya Parq û bexçeyê û Şaredariya Mezin ya ku hatiye gasp kirine hat şewitandin û îmha kirin.

Dema faşîzma AKP-MHP’ê hemberî Tevgera Azadiya Kurdistanê operasyonên dayî despêkirinde windahî jiyan dike, li metropolên Tirkiyê nijadperestiyê bilind dike, ew keriyên hov yên ku bi çek kirine li ser malbatên Kurd de dibin û qetliyaman pêk tînin. Li Konyayê qetliyama dijî malbata Dedeoğu hatî kirin, pîvandina refleksêbû. Bi van kiryarên hovane dixwazin gelê Kurd teslîm bigrin, bixin bin  destê xwede , bi sîyaseta îmha û înkarê gelê Kurd bi qetliyamêre derbas bikin û windahîyên xwe veşêrin. Hemberî vê Gelê Kurdê welatparêz bi refleksa parastina cewherî  danîşandan ku wê çok nadane û serî nadanin.

Perspektîfa “şer kirin jiyan kirine” ya Rêber Apo, bi ruhê 15’ê Tebaxê û şîara “Dawî çawa dibe bila bibe wê bi heybet be” em weke ciwanên Egîd yên gelê Kurdê welatparêz divê her cihê em lê dimînin bi hişmendiya parastina cewherî  hemberî êrîşên dijmin amadebin, derfet nedin dijmin û xwîna şehîdên xwe li erdê ne hêlin.

Tîma Mîsîlemeyê ya Şehîd Senar Garzan ya YPS’ê

6’ê Tebax 2021

Dewleta Tirk a faşîst yê ku li çiyayên azad nikare encam bigire, li bajarên Tirkiyê gelê me yê sivîl û bê parastin ji qetlîamê re derbas dike û hewldide tola binketina xwe ya li Herêmên Parastina Medya bistîne. Vê ber êvariyê ev êrîşa hovane ya li Meram a bajarê Konyayê qewimî, dişibe heman pêvajoya salên 1990’î ku mirovên me tevî mala wan dişewitandin. Yên karîn ji wan qirkirina bi saxî rizgar bibin li bajarên Tirkiyê ketin nava lêgerînên damezrandina jiyanê ku xwe li wê derê bi ewle hîskiribûn. Di rastiyê de di demên dawî êrîşên faşîstî yên li metrepolên Tirkiyê li hemberî gelê Kurd tên kirin nîşan daye ku ev rewşekî wiha nîne. Bêyî ku ji leza polîtîkayên qirkirinê yên li ser gelê me tiştek kêm bibe berdewam dike. Ev qetlîama ku vê ber êvariyê li Konyayê pêkhat bi rengekî herî xurt nîşan dide ku Kurd li ti deverê di nava ewlehiyê de nîne. Ji bo vê jî careke din pêwsîtiya rêxistinîbûyîna me ya di hêla parastina cewherî derketiye holê.

Divê wek gelê Kurd em baş bizanin ku Tirkiye ne welatê me ye. Dayik niştîmana me Kurdistan e. Divê em baş bizanin ku bi kartên nasnameya ku TC’ê dayî me, weke gelê Kurd li her cihê Tirkiyê ti şansê me yê jiyanê nîne. Ji bo vê her cihê ku gelê Kurd lê dimîne bi taybet jî yên li metrepolan dimînin di bingehê perspektîfa parastina cewherîde parastina malbata xwe, zarokên xwe û rûmeta xwe ji xwere weke erk bibîne. Pêwîste li hemberî dibetiya êrîşê faşîstekê yê li ser me de, refleksê me yê parastina cewherî di her kêliyê de zindî be. Weke ku Rêber Apo jî gotî “Ku yekê li we dixin, hûn jî hezaran lê bidin.” Îro roja pêkanîna vê yekê ye. Divê em hêza ji holê rakirina hemû qadên jiyanê yên faşîstên AKP-MHP’ê yên li Kurdistanê nîşan bidin.

Eger em dixwazin tola 3 jê jin bi giştî 7 mirovên me yên ji malbata Dedeogûllari ku li Konyayê hatin qetilkirin bistînin, di serî de Amed divê li hemû bajarên Kurdistanê faşîstên AKP-MHP’ê bikin armanc. Erka bingehîn ya hemû keç û ciwanên Kurd eve. Eger li Konyayê faşîstan piştî qetlîamê hê jî dirûşmeya “wê li vê derê yek Kurd jî nekaribe bijî” diavêjin, wê çaxê divê dirûşmeya me ya bingehî ya li Kurdistanê jî ev be, “divê ti faşîsteke AKP-MHP’î li Kurdistanê nejî”. Divê Kurdistan ji wan re bê heramkirin. Em bawerin ku hemû gelê me yê welatparêz wê bi vî hişiyariyê nêzîk bibe û ji îro şûnde berteka xwe bi rengekî herî xurt û hişk nîşan bide.

Em wek YPS/YPS-JIN soza xwe nû dikin ku emê di şexsê malbata me ya hat qetilkirin de tola vê ji AKP-MHP’ê bistînin.

Kordînasyona YPS/YPS-JIN

30.07.2021

Heval Adil, min bi rêya hevalên xwe yên dibistanê sala 2007’an naskir. Adil û hevalên min di heman dibistanêde dixwendin. Bi çûyin û hatina bi me re hişt ku em hev baştir nasbikin. Pir caran li mitîng, dawet, çalakiyan de an jî taxê de em dihatin cem hev. Vê jî hişt em hev baştir nasbikin. Piştî van hevdîtinan em bûn hevalên hevdu. Em heman taxê de dijîyan. Li taxa me girek hebû, xelkê jê re digot “serê milê” an jî “girê evînê”. Di demên xweş de zarok, jin, zilam, ciwan û giştî malbat diçûn li wir seyranê. Em jî pir caran diçûn. Adil û hevalên wî dihatin cem me. Me dilîst, stran digotin û her wekî din. Samîmîyeta me hîn xurttir bû. Dema em li hev kom dibûn, di nav me de yê herî zêde dikenîya û diaxivî Adil bû. Di nav hevalên xwe de kesê herî bi coş û moral bû. Lê belê heman demê xwedî kesayetêkî  giran jî bû. Adil kesekî dilnizm, bi hurmet û fêmker bû. Di kolanan de dema diçû û dihat zarok, jin, kal û pîr herkes silav dikir. Rewşa wan dipirsîya û alîkarî dida gel. Dema malekî de karekî giran hebûya Adil bi hevalên xwe re her li wir bû. Hevalên Adil bijare bûn. Kesên mîna wî bûn. Zarokên bi çîrokên berxwedanê mezin buyî, zarokên welatparêz û feqîr bûn. Di malbatekî hejmarekî zêde de mezin bibû. Lê ez malbata wan zêde nasnakim. Ji xwe di nav malbatê de Adil û Egîd zêde dihatin hezkirin.

Egîd jî mîna Adil bû. Ciwanekî bi wêrek, bi hurmet û bi rêz bû. Min qasî Adil ew nasnedikir. Lê ev aliyên wî pir bala min dikşand. Di nav taxê de ew jî pir dihat heskirin û hember wî jî hurmet dihat nîşandan. Di şerê xwe de xurt bû. Pêşengtî ji ciwanan re dikir. Ji govendê pir hezdikir. Lewma li ku derê dawet an jî şahî hebûya Egîd li wir nav dîlanê de bû. Pir xweş pir bi estetîk dîlan digirt. Mirov dema Egîd di nav dîlanê de didît nikarîbû xwe bigirta. Dema wî dîlan digirt em jî yekser diketin nava dîlanê de. Egîd, rûken û xweş heval bû.

Min bi Adil re hevaltîyek rast û xweş jiyan kir. Pir caran karê nobetên taxê, çalakî û hwd. Me bi hevre dimeşand. Pir caran di kolanan de radiza. Ji bo dujmin bibû xof. Di çalakiyan de Adil bê tirs û pir zîrek tevdigerîya. Hevalên wî ne jê qut dibûn ne jî ew tenê dihiştin. Adil bawerî dabû hevalên xwe û bi wan re hevaltîyek rast dikir. Milê hevaltiyê de çi diket ser milê wî bêguman dikir û alîkar dibû. Fedakar bû. Adil jî pir bi hevaltîyê re girêdayi bû. Dema yek hevalê me nexweş bûya, Adil em hemî kom dikirin dibirin mala wî. Nav me de dihat guhdarkirin. Piranî plansaziyên kar wî çêdikirin. Ew jî pir hessas bû. Heman demê de pir bi kelecan bû. Carna xwe winda dikir. Çalakiyan de her li pêş bû, dema em diçûn cem wî em diqewitandin. Digot “hûn me biparêzin, ji bo dujmin kolanên din re neyê. Me hertim ev milê wî rexne dikir. Lê belê ew jî rik (inatçi) bû. Serhişk bû. Ne dixwest hevalên wî zerar bibîne. Her li pêşiya hevalên xwe dima. Adil dibistan dixwend. Lê guh nedida dibistanê. Ji dibistanê direviya diçû navenda partiyê.  Li wir kar dikir, dixwend û xwe pêşdixist. Malbatê her dixwest Adil bidin zewicandin. Ji Adil ditirsiyan ku bikeve zindanê. Ji ber vê Adil dijî malbatê derdiket. Hevaltî bêtir hezdikir.

Adil ji dibistanê qut bû. Dujmin pir ji Adil û hevalên wî ditirsiyan. Dema çalakiyan Adil û hevalên wî nedihiştin yek erebeyê dujmin (toma-fare-panzer û hwd.) bikeve Çemkûrkê’de. Her kolanekî de nobedar datînan. Tax, ji ber wan di nav ewlehiyê de bû. Gel ji wan ciwanan pir hezdikir, wan diparastin û alikarî didan wan.

Adil pir ciwanên ku li Cizîrê di rêyên ne baş de dianî nav hevalên xwe de wan re diaxivî û ew îkna dikirin. Ew ciwan ji wan rêyên ku dujmin dixwestin ciwanên Cizîrê ji çand û exlaq ê civaka xwe dûrbikeve de derdixist. Wan dixist nava kar de, rol û mîsyon dida wan. Ew jî êdî dibûn mînak di nav taxê de. Pir ciwan dema Adil didîtin ditirsiyan. Ji ber Adil hertim ew kontrol dikirin. Nedihişt ew bikevin xefka dujmin.

Dema diaxivî bijartî diaxivî. Hima her tişt rastgele ne digot. Ji ber li hember hevalên xwe hesas bû. Dilê tu kesî ji xwe nedihişt. Heman demê herkes jî hember wî wisa nêz dibû.

Piştî demekê hatibû zewicandin. Di çavên wî de xuya bû ku malbatê ew daye zewicandin. Lê belê wî jî dizani bû piştî demekê wê hezkirin jî pêş bikeve. Li hember jin nêzîkatîyê wî jî divê mirov bibêje. Tu carî jinan re bê hurmetî nedikir, dilê wan nedihişt. Hertim alîkar bû û her tim rexnedayîn dida me jinan. Ango zanebûna wî ne lewaz bû warê jinê de.

Dema berxwedanê de min jî zanî Adil wê xwedî warê xwe derkeve. Wê dîsa nehiştiba dujmin bikeve Çemkûrkê. Wek rojên berê wê cardin serhildêr bûya. Wê kîna xwe ya hember dujmin nîşan bikira. Adil ji mal, ji hevjîn, ji zarokan bêtir ji hevalekî xwe hezdikir. Kolanên ku tê de dibazîya, di nav herîya wê de lîstiyî, ango warê xwe. Ewê bibe parazvanê axa xwe ya pîroz. Ew warê ku her tim bi lehengî serî rakirî, bajarê ku eşqa Mem û Zînan şîn bûyî, gelê ku her bûyî xofa dilê dujmin wê parastiba.

Adil dildarê Cudî bû, xwest layîqê Cudî be û layîqê Cudî bû.

Adil zarokekî bi navê Nûda hebû. Dema diçe şer, ji hevjîna xwe re dibêje “piştî ez şehîd ketim, Nûda bide dayikamin, tu jî biçe serê çiya”. Lê hevjîna wî pir jê hezdike naxwaze wî winda bike û li pey wî de diçe. Adil xwe li hevjîna xwe aciz dike, kolanên tê de mezin bûyî nîşanî dike û jê re dibêje “di nav kolanên xirab bûyî de, li welatekî bindest de emê çawa evînekî jiyan bikin. Ji bo em azad jiyan bikin divê welatekî azad, nefesekî azad hebe.”

Dema van tiştan em dibihîsin hewce nake em behsa Adil bikin. Ji xwe Adil di dilde bûye canbexşê welatê xwe. Ew ne tenê bavê Nûda bû, bavê hemî zarokên Cizîrê bû. Ji bo xeyalên zarokên Cizîrê heta dawîyê şer kir.

Egîd jî wekî birayê xwe Adil heta dawîyê şer kir û şehîd ket. Pêwîste em xwedî vîn û tekoşîna wan derkevin û bibin şopdarê van qehremanan. Hevaltiya Adil û eşqa wî ya welat mirov nikare bîne ziman.

Jiyaneke wekî Egîdan jiyankiribe şerê mirov jî wekî Egîdan dibe. Adil jî wekî Egîdan jiyan kir û wekî Egîdan şer kir. Kurdistanê de her zarokek li kolanan de mezin dibe. Lê belê heskirina wan kolanan heta dawîyê dilê xwe de herkes nikare bigre. Lê Adil dilekî ew qas mezin hebû ku heskirina wan kolanan dilê xwe de mezin kir heta dawiyê. Welat ji bo wî her tişt bû û evînek hebuya jî wê li wî welatî de bûya. Welat dilê wî bû. Lê belê dujminan dilê wî esîr girtibûn, dilekî destê dujmin de nedikarî evînekî jiyan bikira…

Rêhevala Şehîd Adil û Şehîd Egîd

Yek ji şerê herî girîg yê di na herdu şerên cîhanêde, şerê nanxweyî yê Îspanyayê ye. Di Îspanyaya ku bi qraltîyê dihat rêvebirin 33 cara kabîne hatiye guhertin. Di sala 1923’ande artêşê darbe kiriye, General Rîvera weke serok dîktatoriya xwe çêkiriye. Bi vê pêşketinêre di welat de aliyên rast-çep awayek hişk pêşketiye û herdem holek ya kaosê derketiye. Rîvera di sala 1930’an de neçar maye îstîfa bike û di salên vê dişopîne de 6 salan çep dema hatîn ser deshilatê yên milê rast kirine zindanêde û dema yên rast hatîn ser deshilatê jî xwestine yên çep tasfiye bikin.

Di sala 1936’ande dijî deshilata komarê di nava artêşêde raperînek despêkiriye, generalê faşîst Franko jî bû serokê vê raperînê, hemberî wî jî yên çep (komar), karker, gundî û anarşîst jî di milekêde kom bibûn. Bi vî awayî şerê navxweyî yê îspanyayê despêkir.

Dema şer despêkir Hîtler û Mosolonî yekser fîloyên xwe yên balafiran rêkir alîkariya Frankore. Yên komarê jî ji Yekitîya Sovyetan destek girtin lê ya herî giring ji 53 welatan beşdarbûna vî şerî û avakirina Tûgayên Navnetewî bûn.

Despêka avakirina Tûgayên Navnetewî ji yekbûna partiyên Komînîst yên Îtalya û Fansayê çêbû. Partiya Komînîst ya Fransayê Çêkirina cilên şervanan girt serxwe.

Serkeftina herî mezin parastina Madrîtê bû. Dema ku li herdrde di sengerande şer dewam dikir, faşîstan şûna reste rast êrîşî Madrîtê bikin Madrît dorpêç kirin. Li Madrît û gelek bajar û kasabayan şerên pir dijwar hatin jiyan kirin. Balafirên Hîtler bajarê Gûernîca yê ji wêneyê Pîcassore bûyî mijar bombebarankir. Girtina Madrîtê ji aliyê faşîstanve şer bi dawî bû. Mirovên ku di şerde miriyîn tê texmîn kirin ku derdora 500 hezariye. Bi vî awayî dîktatorîya Franko ku heta sala 1975’ê dewam bike despêkir.

Lê bîranînên berxwedanê di civaka Îspayayê de hişyarbûnek timî ya demokratîk vekiriye. Piştî Franko mirî yekser anayasaya Îspanyayê ku di destê Faşîstande hatibû çêkirin hat rakirin û sîstema îro ya ku girêdayî herêmên xweser hat çêkirin.

Di nava şerde mînaka herî baş ya hevgirtina navnetewî hat jiyan kirin, kesên ji derve hatîn dibin disîplînek şidayîde perwerdeya xwe dîtine û di her sengerêde şer kirine û bûne moral. Lê ji bo şkandina desteka faşîst ji dewletên din digrin di Îlona 1938’an de deshilata komarê biryar da ku tagûyan navnetewî ku nêzî deh hezar kesan pêk dihat belav bike û vê biryarê di Cemiyeta Netewande anî ziman. Ji ber ku kesên ji derve hatîn ji welatên deshilatên wan faşîst hatibûn vegera wan bi rîskbû.  Ji ber wê kirin welatiyê Îspanyayê û tevlî artêşa Îspanyayê bûne.

Serkaniya Navê “Gêrîlatiya Bajar”: RAF

Fraksiyona Artêşa Sor (Rote Armee Fraktîon) ku li Almanyayê di pêşenktiya Anderas Baader û Ûlrîke Marîe Meînhof hatî avakirin, koma şoreşger ya despêkiye ku têgeha “gêrîlatiya bajar” bi karaniye. RAF tevgereke di sala 1960’an di nava protestoyên xwedevanande derketiye û pêşketiye.

Di dema tevgerên xwedevanande ya sala 1968’an Ûlrîke têkoşîna komên çep bê çalak dibîne û tevlî ji girtîgehê revandina Andreasê ku zerar daye dikanekê dibe û piştî vê bûyerê RAF tê avakirin.

Piştî fîrara Andreas bi 20 hevalên xwere li qampên filîstînê perwerde dibîne û piştî zivirîn li navendên bajarande çalakiyên ku kapîtalîzmê û deshilatê armanç digre dikin. Ev koma ku ji ber bombebarankirina barargehên DYE, soygûnên bankayan, sabotaj, kuştina şofêr û parêzvanan, rehîn girtin û kuştina dîplomatan û sermayedaran ketine rojeva Almanya û Cîhanêde û di sala 1972 an bi despêkê pêşengên vê komê Ûlrîke û Andreas û gelek kesêndin tên girtin.

Ûlrîke û Andreas di salên 1976’an û 1977’an di hûcreyên xwede mirî hatine dîtin. Tê îda kirin ku xwe kuştine jî ew tawê betaniyê ku tê îda kirin Ûlrîke xwe pê xenîqandiye nikare giraniya Ûlrîke rake û kuştina Andreas bi guleyê ji patika xwe diyar dibe ku ji aliyê dewleta Almanve hatine qetilkirin.

Ji ber li gorî rêjeya xwerêxistinkirina kapîtalîzmê şoreşgerên Almanan civak têraxwe rêxistin nekiriye û bû sebebê ku hemberî êrîşên giran ne kare hebûna xwe bide berdewam kirin. Lê hem di aliyê berxwedana zindanande û hemjî derbarê şerê bajarande rêxistinkirina gel kêmbe jî, pêşxistina têgeha “gêrîlayê bajar” bi teorî û pratîka xwe yek ji dersên herî girîng yê dîrokê avakirine û mîrateya berxwedana radîkal hilêştine.

Encam: Serkeftina Gelê Şerdike

Ji şerê Areb-Îsraîlê heya Başûrê Efrîqayê, ji Balkanan heya Kafkasyayê, ji Îrlandayê heya Zapatîstayan, ji gêrîlatiya Che Gûevera heya Mahîr Çayana gelek mînak dikarin werin lêkolîn kirin. Berxwedana Emer Mûtar dijî Îtalyanan rêxistinkirî ji bo gêrîlatiya çolê hînkere. Di şerê serxwebûna Cezayîrêde hemberî hêza 470 hezar ya Fransiyan bi 30 hezar hêza gelê şoreşger hatiye berxwedan û rexmê 960 hezar Cezayîrî hatîn kuştin jî serkeftin bi desxistine. Ji hemûya dersên mezin yên bên girtin hene. Herî dawî berxwedana Kobanî hemû şerên bajaran yên dîrokê bixwede kom kiriye.

Dema li şerê roja me ya dinavbera şaristaniya dewletê û şaristaniya demokratîk tê meyze kirin li gorî berê windahiyên sivîlan gelek zêde bûne û ev tê wateya tarzê berê yê şer hatiye derbaz kirin.

Di şerê Cîhanê yê yekemînde windahiyên sivîlan %5, di şerê Cîhanê yê duyemînde jî windahî %48 û ji 1990’an heya şerên îro dewam dikin windahiyên sivîlan % 95’e. Li gorî vê îstatîstîkê tevlî bibe jî nebe jî bajar û gelê sivîl hedef tê girtin.

Yek ji encama girîng ya şerê bajaran jî bûyera koçê ye. Bi taybet şerên ku dizivirin şerê navxweyî yek ji encama wê ya giran koçên mezinin. Hannah Arendt vê rewşa nû di pirtûka xweya emperyalîzmê de wusa vegotin kiriye: “ şerên navxweyî yên piştî 1920’an komên koçberan yên ku li ti derî nayên pejirandin û li ti derî asîmle nabin avakiriye. Dema ji warê xwe qut bûyîn êdî bê war bûn. Dema dewleta xwe hêliştîn êdî bê dewlet man. Dema ji mafên miravan bê par hatin hiştin êdî bê maf bûn. Zêdehiya rûyê erdê bûn.”

Dema koçber di nava têkiliyên dewletande bûn parçeyek taybet ya dîplomasiyê, derdê deshilatan ji wan xilasbûn yan jî kirina amêra şantajê ya siyasî-okonemîk.

Teknolojiya roja me jî ji bo bandorên derûnî yên şerên bajaran li ser dijmin jî çare ne dîtiye. Pênasekirina şerên çaxa nû li gorî hêza nûkleerî û hêza teknîk ya hewayî idaya derûnîya leşkeran rehet dike ji aliyê berxwedêranve vale hatiye derxistin. Di vê şerên nûjen aseptîkbin. Leşkerên Amerîkayê bi balefirê firînek şend saetî piştî Afganîstan bombeberan dikin dizivirin mala xwe temaşeyî televîzyonê dikin.” (Renata Salecl) hêzên emperyalîst îda bikin ku pêvajoya leşkerên vîrûs, mîkrop, nexweşî nagrin, na kevin sendromê despêkiribe jî diyare ku şerê di nava bajarande û bi taybet yên dema dawî berçav negirtine yan jî ji ber probagandayê ne derxistine pêş.

Di şerên berên yên bajarande bi taybet “dorpêç” û hemberî vê berxwedan di pêşdebe di roja mede di kolanande, malande, barîkatande rewşa pevçûnê derketiye pêş. Di televîzyonên neslên nû de manzarayên pevçûnên Qûdus, Saray-Bosna, Bexda, Şam û Kobanî ji behskirina guherîna şerên bajaran yên “herêma nêzîk” bese. Ev rewş jî dibe sedem ku encamên pirsgirêkên kûr yên derûnî.

Şerên dem dirêj yên di bajarande tên jiyan kirin, nikare bê înkar kirin ku weke şûrekê herdû milê wê tûj bandorên wê hene. Hemberî berxwedana gel faktora “dem” dema rast nayê karanîn hêzên dijmin dikare vê weke şkestinê karbîne.

 Rûxandina cih û berhemên dîrokî û xwezayî hinek caran encamên neyên seresast kirin yên hem moral û hem çandî derdixe. Ji ber wê bihayê azadiyê bi tiştekêre nayê hesibandin. Dema nirxên dîrokî û herêma jiyanê tê xirakirin û metîngehkirin, kirina dewrê ya şîrketên înşaatê yên kapîtalîst jî ji bo gelê berxwedide encamê na guhere. Dersa herî mezin ya berxwedanên dîrokê serkeftina tîmî ne tenê di herêma şerde tê bidesxistin, qasî li qada şerde ne winda kirin avakirina civakî û berxwedana çandî encamên timî derdixe holê.

Dijmin di van şerande serkeftin bidesxistiye lê lê kesên ser navê gel şer kirine jî tecrûbe girtine. Mînak dema Almanan yekem êrîşî bajarên Sovyetê dikin dersa “blok bi blok û avakirina çengên pêşveçûna pareler” derxistine û dema êrîşî bajarên din dike vê taktîkê kartîne. Di despêkêde Sovyetên ku bi zorî çend heftiyan berxwedidan bi saya tecrûbeya girtîn bi mehan berxwedane û serkeftin bidesxistiene.

Şerê bajaran bi mehan yan jî bi rojan dewam bike bi girtina qadê yan jî bi taktîka lêbide û bireve berdewam bike di encamêde dibe şerên ku bandorên sîyasî, civakî û çandî yên rejîmên faşîst yên metînger li ser gel di rêjeyek diyarde dişke. Di vê wateyêde eger rêxistinkirin baş hatibe kirin, alî hatibûn diyar kirin û baş hatibin agahdarkirin, şerên zêdetir tevlîbûna gel şerên diyarkerin. Derbazkirina şer di nava motrepolên dewleta dijminde jî êdî berbi serkeftinêde tê wateya derbeya dawî ya li dijmin xistine. Mînakên dîrokî ji her cûrê taktîk dewementre bibe îlham jî lê di rastîde stratejiya serkeftinê li gorî şerd û mercên gel bên rêxistinkirine.

Hemberî êrîşên dijî hemû gel tên kirin, li gorî deşt, çol, çiya û bajar yên gel lê jiyan dike bê rêxistinkirin û derbazî berxwedanê bê kirin, hemberî şerê qirêj yê deshlatdaran çareya bê kirine.  Weke mînakên Başûrê Afrîqa jî tê famkirin pêvajoya guftugo û danûstandinê li gorî hêza berxwedanê şekil digre.

 Di Cîhana roja mede hembîrî van şerên hov û %95’ê gelê sivîl tên kuştin, berxwedana stratejîk ya serkeftinê bîne bê yî gel nikara were fikirîn. Hemberî teknîka dijmin bilindkirina pîvanên qadroyê ku gel rêxistin bike pêşxistina teybetmendiyên fermandarê ku gel tevlî bike û weke hesasîyetên di hemû cîhanêde vekirî hêliştina riyên siyasî di serkeftina têkoşînêde weke neba nabe tê dîtin. Ji ber ku sira vê di gotinek ya Rêber APO ku bi israrî bal dikişîne serde veşartiye.

“Gihiştina Rastiya Gelê Şerdike!”

“Tanya Savîcheva keçek 11 salîye. Notên di rojnizîska wêde behsa birçîbûnek miroj dikuje û mirinan dike. Despêkê pirka wê, piştre mamê wê, herî dawî jî dayik û birayê wê! Nota dawî ya rojnîvîskêde: ‘ Tenê Tanya ma’. Tanya piştî dorpêçê ji ber birçîbûna zêde mir.”

Ji ber birçîbûna ku di rojekêde hezaran mirov jî dikuje û ketîye rojnivîska zarokekêde. Dorpêça Lenîngrandê dorpêça ku ji 8’ê Îlona 1941’an heya 27’ê Çileya 1944’ ya 872 rojan berdewam kirî ya artêşa Hîtler ku bû sedemê windahîyên mezin û rûxandinan û hevkarê wî bû.

Hêzên dijmin bi êrîşên ku navê tevgera Barbarossa dayînê gelek herêmên Yekitîya Sovyetan Dorpêç kirîye û bajarên giring yên weke Moskova, Stalîngrad, Sîvastopol û Rostov dorpêç kirin. Yek jivan bajaran jî Lenîngrad bû.

 Ji ber ku paytexta sombelîk ya Şoreşa Cotmehê bû, fîloya Sovyet ya Baltikê li wirbû, gelek fabrîqeyên çekan li wirbû bû Sedema armanç girtina Lenîngradê.

Di pêvajoya dorpêçêde pêwîstîyên bajar yê sê zivistanan ji gola Ladoga di hat girtin û ev rê di nava gelde weke “Riya Jiyanê” dihat pênasekirin. Bi ketina dewrê ya DYE’yê di rêjeyek diyarde tahlîyeya sîvîlan hatîye kirin û heta demekê alîkarîya lojîstîkê hat dayîn. Dema ev riya alîyê golê hat girtin jî weke “Riya Mirinê” navê wê hat guhertin.

Cihên dîrokî û sîstema av û cokan ya bajar bi fermana hîtler bi tank û topan hat rûxandin. Di bin dorpêçêde birçîbûn û serma bibû dijminê herî mezin yê gel.

Konseya Temsîlcîyan li ser navê Rêveberiya Bajarê Lenîngradê pêşiya dorpêç despê bike ji gelê sivîl di bin navê “komên despêkê yên bertekê” hêzên parastina sîvîlan ava kiribûn. Piştî wê yek milyon însan ji bo sengerê parastinê çêbikin erkdar kirin.

Di vê xeta parastinêde 190 km barîkatên dar, 635 km astengên têlên bi stirî, 700 km astengên tankan, axa pazde hezar betonê hatî saxlem kirin û senger û sperên gelek dirêj yên bejnê hatibûn çêkirin.

Hem berxwedana gelê di bajarde û hem jî hemleyên Artêşa Sor ne hêlişt dijmin bikeve nava bajarê Lenîngradêde. Herî dawî bi êrîşa ku hêzên Sovyetê navê Îskra (Çirûsk) dabûyînê dorpêça Lenîngradê hat şkandin.

Leşker û sîvîl giştî mîlyonek û nîv zêdetîr mirov dibin vê dorpêçêde jiyana xwe jidestdan. Bêyî welatparêzîyek kûr gelek yê bajarekê nikare demek evqas dirêj bi topyekûn berxwebide û heta dawî şerbike. Li Lenîngradê qirkirin hat kirin lê bi saya berxwedanê, faşîzmê winda kir.

 Şerê Kolan, Mal, Îrade û Mejî: Stalingrad

Hîtler di şerê 2. Yê Cîhanêde, hîn DYE tevlî şer nebûyî ji bo hêza Sovyetê bişkîne û xwe bigihîne petrola li Kafkasyayê hemû hêza xwe dabû Yekitîya Sovyetan. Yek ji van êrîşên herî mezin hemberî Stalîngaradê hatibû kirin. Ev bajarê ku girîngîya kapasîteya xweya rê, pîşesazî û çandinîyê heye ji 23’ê Tebaxa 1942’an heya 2’ê Sibata 1943’an şerek ku hertiştî diyar dike hat jiyan kirin.  

Hîrtler ji ber navê vî bajarî girtina vêdere ji xwere weke hedefa herî mezin ya polîtîk dabû diyar kirin û ji bo vê artêşa 6. ku artêşa herî bi hêz ya wîye rêkirbû wir. Di dawîya vî şerê ku 200 rojan berdewam kirî ji yek milyonî zêdetir leşkerî Artêşa Sor û nêzî 800.000 leşkerên Elman mirin. Fermandarê artêşa Hîtler Maraşal Paulus jî teslîmî Artêşa Sovyetê dibe.

Stalîngrad ne tenê bajareke ku di bin dorpêçêde berxwedabû bû, destanek ya qehremantîyê ye ku kolan kolan, mal mal pevçûn hatine jiyan kirin. Generalê Sovyetê Vasîlî Çûykov (Chûîkov) û Stalînê ku Stratejîya vî şerî diyar kiri bûn pêşengên vê qehremanê. Di vî şerîde Krûşçev jî li şûna Stalîn erka komîsertîya sîyasî girtibû serxwe.

Ji ber ku hemû hazirtî ne hetibûn kirin rexmê hemû hember derketina fermandaran jî Hîtler yekser fermana êrîşê da. Ev êrîşa ku gelê sîvîl hîn ne hatî derxistin hatî kirin îşaretê êrîşên bê dawî yên îmhakirinê yên faşîzmêye û Stalîn jî vê rewşê weke “Artêşa me wê bajarak zindî ji bajarak hatî valekirin baştir biparêze”. Dema Almanya desbi êrîşên hewayî kirîn 77 balafirên şer û 41 tankên Sovyetê îmha bibin, nêzî 1000 sivîl mirbûn, yekser piştî wê gelê sîvîl derbazî milê din yê çemê Volgayê dihat kirin lê Stalîn giringîya tevlîbûna gelê sivîl ji parastina bajar re da diyar kirin û derbazkirina sivîlan sekinand.

Bi êrîşên hewayî bajar hemû hat rûxandin û piştî wê li kolanan şer despêkir. Şerê li giştî welat rexmê artêşa Sovyetê %59’ê xwe winda kiribe jî hemû derfet kirine merîyetêde û şer kirine. Enqaza xanîyan kirin kelhe û fabrîqeyên traktorê jî kirin cihê çêkirina tankan. Rola giring ya segvana jî çêbûye, bi taybet bi çeka segvanî ya bi navê Mosîn-nagnant encamên baş hatine girtin. Di bajarde 75 hezar jin raste rast di cepheyên şerde cihên xwe girtine, weke erkên segvantî, personelê tankan, milê tendûrûstî  û hwd erk girtine ser milê xwe.

Germbûna şer di hindirê bajarde piştî şkestina hêzên dijmin yên li çengan çêbûne. Ji ber ku hêzên Romen û Macar li gorî Almanan Bê hêzbûn piştî windakirina Artêşa Almanan di hindirê bajarde asê man. Generalê Sovyetê Çûykov taktîka ku navê “HEMBÊZKIRINÊ” kir merîyetê de û fermana “hingî ji we bê nêzîkî leşkerê Almanan bibin” da. Di heman talîmatêde ji leşkerên xwere digot: “malê bihevre belav bikin, hûn û bombeyên we yên destan”

Di hindirê bajarde şerek bê serkin yê biheybet hat pêşxistin. Mînak îstasyona trenê di rojekêde gelek caran dest guhertiye. Embarek ya genim di rojekêde çend caran dest guhertiye. Wek vê di cihên dû qatde di nava heman rojêde hinek caran leşkerên Almanan diqata jêrde û hinek caran jî leşkerên Sovyetê di qata jêrde bûn. Bi şerek ev qas nêzî hev û sing bi sing Hêzên Hewayî Yên Almanan û topbarankirina tangan dihat bê bandor kirin. Eger lê bidin jî divê leşkerên xwe ji çav derxistibana. Pîyadeyên Almanan perwerdeya şerê nêzîk ditibû û taktîkên weke xwenêzîk kirin, teqandin, rakirina astengan û hwd dizanîn lê bi vî awayî kolanên Stalîngradê ji Almananre bû goristan. Ji ber vê dîroknas ji bo Stalîngradê dibêjin: “ji Nazîzmêre kevirek yê gorê ku bi mejîyê mirov hatî pêçandine”.

Dema bi çekên Antî-tank, mayin, têlên bi stirî, segvanan gel di kolannde bi qehremanî şer dikir li hemû cihên bajarde bi hoperloran anonsên “ her 6 çirkeyan carekê leşkerek yê Almanan dimre. Stalîngrad Bajarê Goristan” bi vî awayî moralê leşkerên Alman hat xirakirin. Hinek caran sermaya ku dibû -40 derece bi leşkeranre bezîna di depoya tankan de diqerisand, dibû hevkarê herî mezin yê Sovyetan. Dewleta DYE jî alîkarîya leşkerî dikir.

Divan mercên zehmet yê xwezayîde Sovyetan êrîşek ku navê “Operasyona Ûranusê “ dabûyê û encam girtibûn da despêkirin. Artêşek ji 750 hezar kesan pêk dihat û leşkerên taybet bi navê “Sîbîryayî” ku hemberî tehdîta japonan amedebûn û piştî fîloyên nû yên balefiran ket dewrêde qedera Stalîngradê hat guhertin û artêşa Almanan hat dorpêç kirin û îmha kirin. Her wiha maraşal û 22 generalên li ser wan dîl hatin girtin.

Çûykovê ku li ser tepeyê Mamajev şer ji barîkatek kirî qerargeh rêve dibir piştre dema behsa bîranînên xwe dikir wê wisa gotiba: “Rêzkirina hemû rêbazên karkirina yekîneyên me ne gengaze. Em di rojên şerê giran yê Volgayêde, em hemû ji leşkerek rêzê heta fermandartîyê mezinbûn, em fêrbûn û em pêşketin.

Çûykov li ser vasîyeta xwe ji tepeyek ku li tepeyê Mamajev dinêre, nêzî stargeha xweya di şerde hatîye veşartin. Di vê goristana biranînêde navê hezaran leşkerên Sovyetê ku canê xwe feda kiribûn hatîye nivîsandin û li herî jor jî ev nivîs hatîye nivîsandin “Tikes û Tiştek ne hat jibîrkirin”.

Taktîk û Stratejiya Vîetnamê: Şerê Gel-Şerê Êrîşê

Dema bajar bûn kelheyên hêzên dagirker û metînger êdî ji bo gel roj tarî bûye û rojên tarî despê kiriye. Hemberî vê kesên berxwedidin her bi rojê û dinava ronahîyêde xwe pênase kirine.

Pêşengê berxwedana Vîetnamê Ho Chî Mînh (bi gotina gel Mamê Ho) di salên 1930’ande hemberî metîngerîya Fransîyan di mercên veşartîde dema berxwedan rêxistin dikir gelek caran nav guhertîye û herî dawî navê Ho Chî Mînh ku tê wateya “ kesê rohnî dike” girtîye. Yek ji karên wî yê despêkê li ser şerê gerîla pirtûk nivîsandinbû.

Vîetnam di şerê 2. Yê Cihanêde ji dagirkerîya Japonan hat rizgarkirin lê bi ketina dewrê ya Îngilîzan riya Fransîyan vekirîne. Ji ber vê Fransî ketine dewrê û rêveberîyek ya metîngerîyê çêkirbin jî hamberî wan berxwedana 8 sal berdewam kirî di sala 1954’ande bi çalakiya Dîen Bîen Phû serkeftin bi desxistine.

Di riya serkeftinêde hemleya dawî ya Gîap, girtina riya lojîstîk û çekan ya artêşa Fransayê ku bajarê Dîen Bîen Phû dagir kirbûn û navendek ya parastinê çêkirbûn û piştre bi 40 hezar şervanan (Îdaya ku ev jimar 70 hezare heye jî heye) bajar dorpêç kirin û artêşa Fransayê tarû mar kirin. Top û çekên dijî balafiran yên Çînê dayî wan Destê Gîap gelek xurt kirîye. Bi topbarankirina pîsta balafiran Fransîyan ne karîne balafir dane, paketên alîkarîyê ku ji hawave hatîn avêtin jî ji ber ku ji bilindahîyek zêde dihatin avêtin diketin destê Vîetnamîyande, jimara xwe ya zêde baş kar înîne û di encamêde Fransîyan 2.000 mirî, 5.600 birîndar û 6.5000 esîr dane û piştî wê Fransîyan daxuyanîya bi giştî ji Fransayê derketine da.

Lê welat bi peymana Cenevreyê bûye dû parçe li Başûr deshilatek hevkar hatiye avakirin. Dema tê sala 1963’an jî DYE dikeve dewrêde, heta sala 1973’an ku ji Vîetnamê derdikeve û 58 hezar leşkerên xwe winda kirî, mîlyonan mirovê sivîl jiyana xwe jidesda. Şer dijî deshilata Başûr dewam kirîye û di sala 1975’an girtina bajarê Saygon (navê wê yê niha Ho Chî Mînh) û yekbûna Vîetnamêre şer xilasbûye.

Di şerê gerîla yê Vîetnamêde yekîneyên bajar û çiyayî hatîye nirxandin, sîstema erdê ya bi tunelanre hatîye pêşxistin, ji mutefîkan teknîka leşkerî hatîye girtin, di hemû welatên Sosyalîst û bê teraf de girîngî dane vekirina nûnertîyan û ya herî girîng jî hemû gel ji bo berxwedanê hatiye seferber kirin.

Waneyên pir berfireh yên şerê Vîetnamê çêbûye. Evane dikin weke stratejî, taktîka ku damgaya xwe li şer dana gelek teybetmendîyên bîngehîn bê binav kirin. Lê têgeha herî bingeh fermandarê wa binav kirye. Fermandarê şerê Vîetnamê Gîap ku di şerê gerîlade ji gelanre herî zêde îlham deye, şerê şoreşgerî bi dû têgehên ku hev temam dikin daye pênase kirin. Ya yekem “şerê gel” yê staratejîyê îfade dike û ya dûyem jî “şerê êrîşê” yê taktîkê îfade dike.

Li gel fermandarîya şer, bawerî, fedekartî, avakerîya gerîlade hinek avantajên Vîetnamê di pêşxistina  şerê gel û şerê êrîşê hebûn. Hemberî dagirkirina ji deryayê berxwedan, çanda welatparêzî, di Bakûrê Vîetnamêde hakîmbûna wan (Hikûmeta Vîet Mînh) û hemberî êrîşên emperyalîst pêkanîna leşkertiya neçarî tevlîbûna gel anîye asta herî jor. Di hemleyên êrîşêde taknîka leşkerî ku ji qampên sosyalîst bi dest dixistin û desteka sîyasî bûne avantajên din. Piştî protestoyên civaka DYE jî ket dewrêde ev şerê ne wekhev bi serkeftina Vîetnamê bi encam bû.

        Heta were pêvajoya çaxa navîn li Awrûpayê deshilatdarîya dewletên sîte dimeşe, bi taybet bi pêşketina tîcaretêre wê koça ber bi bajaranve zêde bibe û li cihê sîteyên çaxa kevin wê bajar û kasabayên ku rêveberîya komînal şekil didîyê wê derkevin pêş.

        Gelek sedem dikare were xwendin jî ji bo derdeketina Komînan lê ya herî dîyar pêşketina tîcaretê û kesên dixwazin herêmên azad bibînin li bajaran kombûyîne. Dema kesên tîcaret dikirin û zenatkar derbazî kelheyên bi ewle dibin û wê bi demêre di loncayên xwede xwe rêxistin bikin û wê komînên xwe ava bikin.

Qral, dêr û refên nû yên navîn êdî ketine demek wisa ku dem dem kardike, dem dem dûr dikeve. Di vê têkoşînêde bajar wê bibin qadek ya azadiyê. Yê vê jî pêkbîne rêxistina komîne.

Dema di nava sinorên bajarande koletîya feodal hat rakirin yekser hemberî cûdahîyên dinavbera mirovande herkes wekhev hatîye dîtin. Komînên bajaran wekhevîya dinavbera welatîyande bi peymana “AŞITÎYA BAJARAN” parastiye. Ev peymana herkesê di nava bajarde jiyan dike pejirandî û li ser herkesê tê kirin yekitîya bajar çêkirîye. Ev yekitî jî lijneyekê rêvebirîye. Lijneya rêveberîyê weke lijneya dadgeran jî kar kirîye. Di hinek komînande kesê di bajarde pêştê serokê şaredarîyê ye û bi meclîsekêre şaredarî rêvebirine.

     Xerçkirina şirîk ya yekem ya komînê ji bo derdora bajar dûwarên parastinê were çêkirinbû. Ji herkesê gorî hêza wan ya aborî payek hatîye girtîn. Kesên ku red kirine vê pereya ku ji bo berjewandîya civakê bê karanîn bîde ketina wan ya bajar hatîye qedexe kirin. Komînên bajaran bi saya vê bingehê xwe yê cîvakî qayîm kirine, sîstemek ku ji bo berjewendîya hemû civakê çêkirine û peymanên xwe bi hêz kirine û saya vê jî hemberî qraltîyê karîne xweser bimînin.

     Di mijara xwesertîyêde bajarên Îtalyayê di dîrokêde mînaka herî gîrînge. bajarên weke Venedîk, Cenava, Floresa, Pîsa demek dirêj karîne azadîya xweya cihî biparêzin. Li Îtalyayê garantîya azadiya bajaran, belgeya sonda dilsozîya welatîyên di kasabayande jiyandikin girêdanbûna wan ya bihevreye. 

Kesên ku Conjuratîo yanî konsula ku belgeya fermî ya girêdanîyê pejirandîn komînê ava dikin û rêveberîya vê komînê jî ji alîyê endamên komînêve tê hilbijartin û bi heman navî konsul tên binav kirin. Hemû kansul kom dibin û meclîsa giştî çêdikin.

      Bingehê komîna Îtalyayê bi vî awayî li kasabayan tê avêtin. Komînên kasabayên cîran bi awayek konfederal kom dibin û komîna bajar pêk tînin. Mijarên weke şer û aşîtîyê yên giring niqaş dikin û berîya biryar bidin nêrîna meclîsa gel digrin. Piştre eger bikeve dibin rêveberîya dîktatorîyêde jî ev pêkanînên despêkê ji bo bajar pêkanînên gelek girîngin û di dûzeyek pêşdeye.

    Di tecrûbeya komîn û însîyatîfa cihîde Îspanyayê jî mînankek gîrînge. Îspanya di Avrûpaya 1500’ande pêşengên qraltîya hişk ya mutlaqîyetêdeye. Ji 1520’an pêve dijî navendî parestîya Îspanyayê komîn tên avakirin. Hinek bajar bacên xwe bi xwe kom dikin tên rewşa ji welatîyan hêzên milîs yên parastinê çêbikin.

          Di heman demîde di dîroka Almanyayê de jî konfedaresyonên bajarên sedan salan dehilatdarî meşandine. Di vêde rorek mezin ya gundîyên Alman hebûn. Cihên tûndîya malmezinan neyî jiyanek komînal tê jiyan kirin û dema cihên êrîş dihatin bi berxwedanên xwe hatibin asta xwerêvebirinê. Bi saya vê azadiya ku wê rastî bajara were jî li bajrarên welatên din dema êrîş tên xweserîya xwe winda dikin bajarên Almanyayê demek dirêjtir karîne xweser jiyan bikin.

Çiqas bajarên xweser yên Awrûpayê rastî êrîşên qraltîyên monarşîk werin jî wê windahîya wan ya esas hemberî endustrîyalîzmê çêbibe. Şoreşa pîşesazî di destê bûrjûvazên ku karkarinêde sinir nasnakin wê bibe cenewarek mezin ku komînên gundewarî û bajaran bixwe. Dema hemberî kapîtalîzmê alternatîf fikra sosyalîzmê pêşdikeve ser navê kesên berxwedidin serkeftina yekem li Parîsê çêdibe.

     Komîna Parîsê hem ji bo şerê bajaran û hem jî ji bo pêkanîn yekser yên demokratîk mînakek dîrokî ya fêrker derxistîye holê. 

           Hîn di salên 1790’ande yanî piştî Şoreşa Fransayê bi rêveberîya ku girêdayî mehele û bajaran xwestine Fransa bikin Konfederasyon. Dema devgera gel ket destê bûrjûvayande komînan ne karîn ji bo gel biryarên mayînde bidin. Lê gelekê bi xwesteka azadîyên hebûna xwe parastîye. Komîna Parîsê ya 1871’an bang kirîye ku hemû komînên din yên li bajarên din dibin konfedarasyonekêde kom bike. Komîna Parîsê di bin şerê Fransa-Prûsyayê de bingehê xwe avêtîye. Di 19’ê Tirmeha 1870’ande Fransa dijî Prûsyayê des bi şer kirîye, vî şerîde winda kirîye û 2’ê Îlona 1870’ande teslîmî artêşa Prûsyayê bûye. Qralê Fransayê dîl hatîye girtin û Paras hat dorpêçkir lê gel berxweda.

        Çiqas Rêveberîya Netewî ya Parastinê hatibe avakirin jî, hemberî Prûsyayê ne karîne berxwebidin û 28’ê Çileya 1871’ande peymana teslîmîyetê wajo kirine. Li ser vê di hindirê Parêzvanên Netewîde delegeyên tabûra 215’an kom dibin, biryara berxwedanê didin û “Rêziknameya Federasyona Netewî ya Parêzvanan” qebûr dikin. 20 Komîteyên Navendî yên ji bo ser vê berxwedanê hatî hilbijartin wê rêvebrîya şoreşa berxwedanê bigrin serxwe.

     Dema Hikûmet dixwaze gel bêçek bihêle, gel roja 18’ê Adara 1871’an derbazî berxwedanê dibin, dû generalan dîl digrin û gule baran dikin. Ev roj weke roja damezrandina Komîna Parîsê tê binav kirin. Êdî li Farsayê dû rêveberî hene. Yek rêveberîya Komîna Parîsêye yadin jî rêveberîa Bûrjuvazên ku revîne Versaîllesê. Roja din yekser Komîteya Navendî belevok belav dike, banga tevlîbuna hilbijartinên Komînê li gel dike, rêvebertîya awerte tê rakirin û girtîyên sîyasî serbest tên berdan. Komîte di 23’ê Adarêde jî bernameya Komînê belav kir. Li gorî vê “ji karkeranre tam nirxê keda wî dayîn yanî ji bo kara kapîrtalîs ji holê were rakirin, rêxistinkirina kredî, tîcaret û şirîktîyê. Ji bo herkesê perwerdeyek layiq û tam. Civîn, avakirina komeleyan û azadîya çapemenîyê. Di asta komînalde rêxistinkirina polîs û artêşê. Rêgeza ku divê hemû civakê rêvebibe, rêgeza ku rêxistinkirina komekê yan jî komeleyekêbû. Li gorî vê rêgezê çi otorîteya ji derve nayê qebûl kirin û reveber, serokê şaredarê û walîyek yanî kêbe bila ewbe kesên ku ji alîyê cavakêve hatine hilbijartin, ji alîyê civakêve her dixwestin were qontrol kirin.

           26’ê Adarê hilbijartinên komînê tên kirin û rêveberên daîreya şaredarîya navçeyên Parîsê tên dîyar kirin. Komîteya Navendî jî yetkîyên xwe dewrî rêveberîya Komînê dike. Di rêveberîya Komîteyêde karker, memûr, xwendevan, hûnermend, nivîskar, rojnemevan û mirovên kar cih girtine. Di bingeha komînêde ji bo tevlîbûna hemû gelê Parîsê rêxistinkirina sendîka, korperatîf, tîm, qomîsyon, komîteyan tên çêkirin. Di derbarê mijarên îaşe, darpxane, çapxane, tendûrûstî, posta, perwerde, dadgeh û malîyede komîsyon tên avakirin. Herwiha yekitîya jinan hatîye rêxistinkirin. 47 Komîn rêveberîya xweser ya cihî ji bo cihên herî dûr ji bingehê rêxistinkirin esas girtibe jî ne karîye xwe li derdora xwe belav bike û sîstem lî Parîsê sînordar maye.

    Ji milê dinve jî rexmê Komîteya Navendî Ya Parêzvanên Netewî erkên xwe dewrî Komînê kiribe jî di çêkirina civînande berdewam kirine. Ji ber wê li gel Rêveberîya Komînê weke deshilata dûwem dixweya. Di karên leşkerîde karîne îradeya Komînê tûne hesap bike.

   Rexmê hemû hewldanên Komînê yên lezek pi zû ya rêxistinkirinê jî em nikarin bêjin ku dinvaxwede dûzeyek tam demekrotîk ava kir. Ji ber vê reqabetên takekesî, pevçûn û gelek caran erk guhertin hatine jiyan kirin. Disîplîn tam nehatibû rûniştandin. Ev lewazîyên he bi be sedemê zeyîf ketina Komînê jî gel hertim li rex berxwedanêbû.

      12’ê Gulanê artêşên bûrjûvayên ku Almanan destek didan wan ketin Parîsê û berxwedanek bê hempa hat jiyan kirin. 28’ê Gulanê rexmê hemû berxwedana bê hempa jî berxwedêrên Komîna Parîsê şkestin û gel bi giştî gule barankirin despê kiribû. 30 hezar mirov hatibûn qetil kirin, 38 hezar mirov dîl hat girtin û Parîs ketibû.

     Di pêvajoya berxwedana 70 rojî ya Komîna Parîsêde ku gelek tişt dan jiyan kirin, di dîroka têkoşînên civakîde bûye zivrînekek girîng. Li gel Berxwedana Komînal bibe çavkanîyek bi sirûş jî dîsa di demê pêşde ji bo tezên “dîktatorîya proletarya” jî bingeh avakirîye. Hatîye diyarkirin ku zêde hişk li ser bûrjûvazîyêve ne hatîye çûyîn, firsat hatîye dayîn ku jo bo bajar terk bikin û li derve qerergehek nû çêkin, dest ne dane pereyên di banqayande jî, di encam de bûrjûvaya ku firsat digerîya hêza xwe kom bike û êrîş bike. Encama ku ji vir tê derxistin jî dîktatordîya Proleterya mûtlaq pêwîste.

Endamên Tîma Mîsîlemê me ya Şehîd Mahmûd Can Çakir ya YPS’ê roja 13’ê Hezîranê li navçeya Amed Farqînê dijî îstasyona bazê çalakî kirin.

Em Tîma tolhildanê ya Şehîd Mahmûd Can Çakirê ku li Edeneyê hatî qetilkirinin. Emê hesabê van êrîşên hov yên dijmin qat bi qat bi pirsin û çi tiştê faşîstên hene emê bişewitînin û serû bin bikin. Em rojek xweş ji bo wan na hêlin. Wê çalakiyên me berdewam bikin, di vê têkoşîna tolhildanê de em hemû bi hevre faşîzmê ji holê rakin. Ji vê derê di despêkêde Rêber Apo, berxwedana gêrîlayan, berxwedana zindanan û çalakvanên bajaran silav dikin.

Em zorokên wan bavên ku we ji helîkopterê avatên û dayikên di nava kolanêde qetil kirine’nin û emê niha hestên xwe yê tolhildahê tûj bikin û ji Dewleta TC û kesên xulamtiya wan dikin hesap bixwazin. Em tirsa zilimkarane. Me leyîstoka zilimkaran xirakir. Ba’ya zilimkaran hebe, bohoza Mazlûnman heye.

Şehîd Denîz Poyraz Bêmirine

De Rabin

De Rabin Em Tola Xwe Rakin, Roj Roja ji bo Jiyana bi Rûmet ya Kurdan Hesap Xwestiniye.

TÎMA MÎSÎLEMÊ YA ŞEHÎD MAHMÛD CAN ÇAKIR

27’ê Hezîrana 2021

Roja 12’ê Hezîranê di demjimêrên êvarêde polîsê sivîl ku li gundê Çakmakli yê girêdayî Arnavûtkoyê jiyan dike, dema ji wesayîta xwe peya dibû ji aliyê endamên yekîneyên meve ji nêzve bi şeş gûleyan hetiye cezakirin. Di encama çalakiyêde polîsê faşîst hatiye kuştin.

Roja 2’ê Gulanê di demjiêrên êvarêde li taxa Yeşîlkent ya Avcilarê, dema wesayîta polîsan li ser riya Pazaryolu dewriye digeriya ji aliyê endamên me ve hat armanc kirin. Wesayîta ku endamên yekineya me bi çekên ferdî lê ji dû milan ve lêdayî qontrola xwe winda kir û li stûnê elektrîkê ket. Di vê çalakiyêde herî kêm dû polîsên faşîst birindar bûne lê jimara kuştîyan ne hat zelal kirin. Wesayîta polîsan hat derbkirin.

Dewleta Tirk ya Dagirker ji Gelê Kurd û Tevgera Azadiyêre hemû îmkanên xwe seferber dike û êrîşên topyekun pêşdixin, provayên qirkirinê dikin û ji kujerên xwere di meclîsên xwede çepik lêdidin. Ev êrîşên topyekên tenê bi berxwedana topyekûn dikare bê şkandin. Roj roja berxwedanê û dem dema tolhildanêye. Polîsê vê rejîma faşîst, bekçî, çete, kesê destê wî ketiye nava xwîna Kurdande, kesê ji kujerên gelê Kurdre çepik lêdidin û yên destek didin weke di çalakiyên me kirîde jî tam dema xwe parastî hîs kirin û hêvî ne dikirin wê bibin armanca çalakiyên me yên tolhildanê. Em neferên parastina cewherî yên di hembêza gelê xwedene. Di şerê gelê şoreşgerî ya têkoşîna azadiya gelê Kurd’de em weke hêzên parastina cewherî ya ku rola kilît dinava gerîlayê azadiyê û yekitiya gelande dileyîzin emê bê navber çalakiyên xwe yên mîsîlemê berdewam bikin

Yekineya Misilemê Ya Şehîd Çiyager Hêvî

23’ê Hezîrana 2021

Di nava dewlet bajarên berê yên Yewnande, Atîna û Sparta serkêşî kirine û bûne reqîbê hev. Wan derdora xwe gelek konfederasyon û peymanên şer ava kirine.

Dawîya şerên ku bi peymanên cûda cûda hatî rêvebirin, bi taybet şerên weke “ Şerên Peloponez” ( BM 431-404) ku di dîrokêde cihek gîrîng heye Atîna binketin jiyan kirîye. Pêşketina peyaman li şer û derdora şer, bi hêzbûna Atîna ya ku dengeyên herêmê bikare rake jî be, xwesteka dagirkirana Spartaya xwedî karektarê leşkerî bûye faktora dîyarker.

Dema li rewşa leşkerî ya bûyî sedema windahîyê tê lênêrîn, mayîna dibin dorpêçek awayê nefes negirinde bûye sedama esas. Sparta her sal werza palahîyêde êrîşî axa Atînayê dike, mêwên trîyan, darên zeytûn û fêkîyan dibirin û dixwazin Atînayê bê xwarin bihêlin. Atîna jî ji ber ku li ser erdê bi Spartayêre rîska şer hebû xwe dida pişt sûran û bi seferên deryayan derbe li Spartayê dayîn esas gîrtîye.

Ji ber vê sedemê Atîna piştî qonaxek ya şer dema derbazî pişt sûra bûyîn  rastî şewba webayê hatîye û çaran yekê şênîya xwe winda kirîye. Qonaxa çûyî windahîyê bi vî awayî despêkirîye. Îkmala xwarinê jî dema qut bûyî Atîna neçar maye teslîm bibe.

Gelê Spartayê ku di mîtolojîyêde bi Xudayê Şer Ares tên naskirin. Warê demokrasîyê Atîna jî bi xudawenda Athena ya Zanînê, hûner, stratejî, îlham û aşitîyê tên naskirin. Di mîtolojîya Yewnande her carê serketina Athena ya dijî Aresê ku hêza qeba kartîne ne valeye. Di şerên Peloponezêde Atîna winda kirîbe jî bi saya fîlozof û sîyasetmedarên Atînayê bandora Sparta hat şikandin û şêweyê jiyana Atînayî li ser bajar bandor bûye.

      Şerê Xendeka Ku ji Berxwedana Bajaranre Bûye Îlham

Şerê xendekan ku navê şerê 627’ande bi Pêşengtîya Hz. Mûhammed hatî kirine. Şerê Xendeka mînakek gîrînge ji bo parastina bajaran.

Bi pêşengrtîya kesîmên ku nerehet dibûn ji mezinbûn û pêşketina Îslamîyetê cepheyek nû ya şer ava kirin. Hêza leşkerî ya Yahûdî û qebîleyên Ereban deh hezar û ya Misilmanan jî derdora sê hezar kes derbazî qeydan bûye.

Hz Mûhammed sehdike ku dijminên wan hazirtîyan dike û ew jî meclîsa şer kom dike û hazirtîyên xwe dike. Piranîya meclîsê digihin nêrîna ku Medîne dikere ji hindir were parastin. Li ser vê Selman-i Farîsî nêrîna “Hemberî bajar ji alîyê hêzên esas were dorpêç kirin derdora bajar xendek were kolandin û parstina tê xwestin wê were kirin” dike û ji alîyê pêximberve jî tê erê kirin û ji bo bikeve dewrêde yekser ferman dide û kar despê dikin.

Hz Mûhammed cihê xendek lê were kolan bi xwe çûye keşfa wê kîrîye, hemû kel û pelên li Medînêyê hatîye kom kirin û bi beşdarbûna hemû gelî rexmê zehmetîya werza zivistanê jî xendek hatine kolan û bi axa hatî derxistin jî belavî milê hindir kirine û kozik çêkirine.

Dema şer hatî êrîşkar li ser Medîneyêve maşane lê dema xendek dîtîn matmayî mane. Hem şêweyek parastina wisa ne dizanîn û hem jî ne dizanîn yê çawa wê derbaz bikin jî. Ji ber wê li pişt xendekan mane û bi tîr û kevan û hwd çekên bê bandor êrîşên nebandor kirine.

Misilmanan jî li pişt xendekan nobet girtine, şev dewrîye derxistine, hemberî ketina dijmin hem hindirê bajar û hem jî derveyî bajar tetbîr çêkirine. Lê hem sarbûna hewayê û hem jî ji ber ku ji dervere têkilî hatibûn qut kirin derketina pirsgirêka xwarin û vexwerinê bi kesên bawerîya wan sistre bê huzûrtî û bê moraltî çêkir. Tam dema fêrî şerê meydanê bûyîn, li pişt xendekan sekînin bêhn tengî çêdikir û mirov diperitad. Piştî bê encam mayîna hewldanên dîplomatîk yên Hz. Mûhemmed yên ji bo dijmin parçe bike, ji derveyî li pişt xendek û kozikan berxwedayîn nema. Ev rewşa zehmet di Quranêde weke “ va bawermend li wir hat ceribandin û êşan” tê îfade kirin.

Hêzên dijmin jî derbazkirina xendekan kiribûn serê xwede û di encamêde dibin fermandarîya Amr b. Abdived ku bi şerkerîya xwe navê wî belav bûye komek xendekan derbaz dikin. Ebû Sufyan û Xalid Bîn Welîd jî di vê demîde li nav refên dijminde dijî Misilmanan şer dikin û li pişt Amr pêşve diçin. Amrê ku xendekan derbaz dike bang li Misilmanan dike ku şervanek bi wîre şerbike. Piştî Misilmanên ku nama wî sehkirin tûkesê bersiv neda. Hz Alî ji pêximber ji bo şer bike destûr dixwaze lê di israra dûwemde îzîn digre.

Amr hêceta ji ber ku Elî hem ciwan û hem jî bi bavê wîre dostbû ne xest bi Elîre şer bike lê Hz. Elî dibêje: “min sehkirîye ku kesên hetine şer ji sê teklîfan yekê qebûl bike û eger wisabe sê teklîfê min hene yan bibe Misilman, yan dev ji şer berde û here û yan jî bi wîre şerbike” Amr herdû teklîfên despêkê red dike û şer qebûl dike. Di vî şerê yek bi yekde mertalê Hz. Elî şkestibe û ji serê xwe birîndar bibe jî Amr dimre. Dirar û Hubeyreyê ku bi Amre xendek derbazkiri jî direvin. Ev rewş moral dide Misilmanan û bi tîr û keviran pefçûnê berdewam dikin.

Di vî demîde buyerek qedera şer biguhere hat jiyan kirin, ji hêzên êrîşkar hinek kesan Misilmantî hilbijart. Hz. Mûhammed bi saya Nûaymê ku di nava refên dijminde Misilmantî hilbijartî hêzên dijmin berdidin hev û dibe sedemê ku hinek qebîle dev şer berdin û herin û ev jî dibe sedem ku şer şîdeta xweya kevin winda dike. Piştî demek kurt tozek pir bi hêz û gelek sar despêdike û rê li ber paşve çûyîna dijmin vekir.

Bi saya vê berxwedana bi sebir Misilmanan ji xendekên xwe derketine, karîne erzaqa di destê dijminde bi dest bêxin û derbazî êrîşê bûne. Serkeftina Xendekan hem morala pêwîst da Misilmanan hem jî riya Mekkê ya dibe sedema serkeftinê vedike.

      Karmatîyên Komînalên Bajaran yê Radîkal yên Rojhila Navîn,

Tevgera Karmatî di salan 870’an despêkiriye û heta 1070’an, nêzî pêvajoyek 200 salan belevî hemû Rorhilata Navîn bûye û tevgera herî mezin ya civakîye. Derbarê navê Karmatî de ya herî zêde tê qebûl kirin ewe ku ji nasnavê Karmat yê damezrênerê wê Hamdan b. Eş’as El Karmat tê. Endamên tevgerê di Erebîde bi peyva ‘Refîq’ yanî Rêheval, Heval banî hev dikirin ev jî di derbarê kesayata tevgerêde zanînek girînge.

Hamdan Karmat piştî weke Ser Daî’yê herêma Kufe tê tayînkirin ji bo zanîna xwe belav bike komek ji sê kesî pêktê amade dike. Ji vana yekem Abdan ku weke “fîlozof û mejîyê” tevgerê tê binavkirin pirtûkek li ser ‘dixwazin dûzenek çawa ava bikin
‘ bi navê Belagat-ul Safa (Hîtabeta Bratîyê) ku ji 7 bergan pêktê dinivîse. Dinava tevgerêde navê dûwem El-Cenabî ku piştî Hamdan Karmat weke rêveber dihatbû. Weke kêsê rêxistinkerê yekemîn û zilamê çalakiyan di yê tevgerêde dihat navkirin. Ji alîyê hemû dîroknasanve weke fermandarê herî wêrek yê karmatîyan tê naskirin. Kesê sêyem jî xwendevanê Hamdan Karmat, Zîkreceyh El-Dendanîye. Piranîya xwe ji bo belevkirina tevgerê di nava axa Îranêde hatîye erkdar kirin û di vê herêmêde xebat meşandine û pêşengekbû. ,

Ji Iraqê heta Yemen, Misir, Şam û heta civakên Afrîqayê serî hata binî hemû Rojhilata Navîn derdora rêxistinkirna gel ya Komînal kom bûne. Karmatîyan bi saya rêxistinkirna civakî ya xurt gelek bajar azad kirine. Despêkê paytexta bahreynê Hajr û bajarê Lahsa yê Erebîstanê girtine. Li Bahreynê serdest bûne û li wir bajarê Mumînîyê ava kirine. Li Basrayê qismek bi bandor bûne û riya deryayê ya Bexdayê girtine. Bandora xwe li hîn cihên din belav kirine û heta Şamê çûne.

Serketina Karmatîyan ji dewletparêzîyê zêdetir esas girtina civakbûnê dihat. Dema Fatimîyên ku milek yê Îsmaîlîyabûn li Misrê dewlet ava kirin li hemberî wan tawrek kesîn girtin û riye xwe çêkirin.

Taybetmendîya herî girîng ya Karmatîyan di rêxistinkirina bajarande esas girtina malên komîn û perwerdebû. Sîstema rêxistinkirn û perwerdeya wan dinav hevde bû û di 9 qonaxande qadroyên xwe perwerde dikir. Di civîna yekem ya gelde bêyî rojev çêkin tenê gel guhdar kirin. Di civîna dûwemde dihêlin gel rojevê çêke. Ya sêyem de jî qadroyên pêşeng rojevê çêdikin. Bi vî awayî ji ber ku firsata naskirina civakê ditîye di qonaxên bênde piştevan, milîs, û qadro tiştên çêbibe tespît dikin û rêdikin malên perwerdê yên cûda. Qonaxa dawî jî bi nîqaşên kûr yên felsefîk yê qadro digihêjiye.

Tevgera Karmatîyan di nava veşartinek mezinde bi qomîteyên ji sê kesan pêk dihat hatibûn rêxistinkirin. Bi rêbazên jimarên bi Erebî jêre Cîfr tê gotin nîvîsên şîfrelî, ji yekê zêdetir karanîna navê qod û her cih guhertinê dijî Ebasîyan tedbîr pêşxistine.

Di vê tevgera ku qadroyên bi dîsîplînek şidayî digre jiyana hevpar û zagonên exlaqî ji hertiştî zêdetir girîng tê girtin. Di civakbûna hatî avakirinde jin û mêr wekhevbûn. Bandora jinê ya dinav civakêde di derecerek bê sehkirinde zêde bibû. Jin di xebatên civakîde bi mêr re dûzeyek wekhevde bû û girîngîyek taybet dane perwerdekirina zarokan.

Di vê sîstemêde herkes qasî hêz û taybetmendîyên xwe tevlî kar û xebatên aborî dibin û dîsa di rêjeya qezancêde ji bo kar berdewam bikin weke bac destek didan.

Mîrateya herî gîrîng ya karmatîyan di dîroka şariştanîya demokratîkde hêlayî sîstema demokratîk ya komînale. Ev sîstem ne  otorîterek hişke, tevlîbûna temokratîk ya gel esas digre, ji ber ku bi rêbaza meclîs û komînê rêve diçe hemberî êrîşên dagirkeran karîne berxwedanên gel tevlî bûyî pêşbixin. Ji ber wê bajarên Karmatîya heq kirine ku weke “Bajarên Azadiyê” bên binav kirin.